Crnogorska bibliografija (1494-1994)

Nacionalna biblioteka Crne Gore „Đurđe Crnojević”, kao nosilac razvoja bibliotečke djelatnosti u državi, pokrenula je i realizovala projekat Digitalna Crnogorska bibliografija. Sve do sada objavljene sveske retrospektivne Crnogorske bibliografije 1494-1994 (CB) su digitalizovane. Time je omogućeno znatno jednostavnije korišćenje i lakši pristup ovoj obimnoj količini bibliografskih informacija. Realizaciju ovog projekta, koji predstavlja značajan korak u daljem razvoju bibliotečko-informacionog sistema i podršku sistemu naučnih informacija u Crnoj Gori, finansiralo je Ministarstvo kulture.

Digitalizovana Crnogorska bibliografija 1494-1994 dostupna je na sajtu:
http://www.nbcg-digitalnabibliografija.me

Istorijat Crnogorske bibliografije

Retrospektivne nacionalne bibliografije nastaju iz težnji za prikazivanjem cjelokupnog duhovnog stvaralaštva jednog naroda, izraženog kroz formu štampane riječi ili u drugom obliku. One predstavljaju jedinstven izvor informacija za proučavanje svih oblasti društvenog života.

Imajući u vidu da su nacionalne – retrospektivne i tekuće bibliografije mnogi narodi odavno izradili, te da one predstavljaju nasušnu naučnu i kulturnu potrebu svakog razvijenog društva, i Nacionalna biblioteka Crne Gore je 1979. godine pokrenula inicijativu za izradu projekta retrospektivne CB, kako bi se na jednom mjestu, između korica jedinstvenog niza knjiga, našlo sve što je u Crnoj Gori i o njenom narodu objavljeno u obliku monografskih publikacija, periodike, rasprava, članaka i književnih priloga u serijskim publikacijama i zbornicima radova – na našem i stranim jezicima.

CB obuhvata veliki vremenski period od pola milenijuma: od prve štampane ćirilične knjige u ovom dijelu Evrope, Oktoiha prvoglasnika iz Crnojevića štamparije, to jest od 1494. godine, do 1994. godine. Pored knjiga, čiji je popis sadržan u I tomu, edicija obuhvata i popis serijskih publikacija, koje čine II tom, od pojave Grlice 1835. godine (prva crnogorska periodična publikacija) do 1994. godine. Treći, ujedno i najobimniji tom, sadrži selektivni popis članaka iz periodike. Do sada je objavljeno petnaest knjiga, za period 1494-1985, dok preostaje rad na još tri rukopisa koja će obuhvatiti period do 1994. U okviru IV toma objavljene su bibliografije na stranim jezicima: ruskom, češkom, italijanskom i engleskom. Bibliografija knjiga o Crnoj Gori na jezicima naroda i nacionalnih manjina sa prostora bivše SFRJ – do 1994. godine je pripremljena i biće publikovana tokom 2012. godine.

Kriterijumi za odabir građe za Crnogorske bibliografije

Projekat Crnogorska bibliografija 1494-1994široko je naučno zasnovan. Pri izboru građe primjenjivana su tri kriterijuma: teritorijalni, nacionalni i predmetni.

Na osnovu teritorijalnog kriterijuma, u CB ušle su:
• Sve knjige, brošure i muzikalije štampane na teritoriji Crne Gore od 1494. godine, bez obzira na jezik, pismo i nacionalno porijeklo autora (od navedenog su izuzeta izdanja štampana za potrebe izdavača sa strane – poslije 1945. godine);
• Sve knjige, brošure i muzikalije koje su izdavači iz Crne Gore štampali van Crne Gore;
• Sve zvanične publikacije štampane na teritoriji Crne Gore, kao i one koje su izdavači iz Crne Gore štampali u drugim sredinama.
• Sve serijske publikacije: listovi, novine, časopisi, zbornici, almanasi, godišnjaci, bilteni i kalendari sa prilozima, spomenice akademija i asocijacija, izvještaji koji izlaze u dužem vremenskom periodu – sa kontinuiranom numeracijom, a koji su štampani, odnosno objavljivani u Crnoj Gori;

Izbor članaka i priloga u serijskim publikacijama po kriterijumima za popis monografskih i serijskih publikacija.

Na osnovu nacionalnog kriterijuma, u Crnogorsku bibliografiju ušle su:
• Sva djela Crnogoraca i drugih autora porijeklom iz Crne Gore objavljena van nje, bez obzira na jezik i pismo;
• Djela štampara porijeklom iz Crne Gore koji su štampali u inostranstvu.

Na osnovu predmetnog kriterijuma, u CB ušla je građa o Crnoj Gori i njenom narodu.

Struktura Crnogorske bibliografije

CB publikovana je u četiri toma, a unutar svakog toma objavljeno je više knjiga, odnosno svezaka u zavisnosti od obima bibliografske građe. Tomovi su određeni ovako:

Tom I – monografske publikacije (knj. 1,2,3,4,5,6,7,8,9,10);

Tom II – serijske publikacije (knj. 1,2);

Tom III – rasprave, članci i književni radovi u serijskim publikacijama (selektivan izbor građe; knj. 1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,11,12,13,14,15);

Tom IV – eksteriorika – sve što su drugi pisali o Crnoj Gori i njenim žiteljima (selektivan izbor građe; knj. 1,2,3,4,5).

Monografske publikacije obrađene su po međunarodnom standardu ISBD(M), serijske publikacije – prema ISBD(S), dok je građa iz trećeg toma (članci) obrađena prema tadašnjim važećim pravilima za analitičku obradu serijskih publikacija. Kompletna građa (osim IV toma) stručno je obrađena i raspoređena prema UDK sistemu. U IV tomu (drugi o nama) nijesu primjenjivani međunarodni standardi u bibliografskom opisu, već su priređivači radili bibliografske opise po pravilima koja su važila u njihovim zemljama. Knjige sadrže registre autora, prevodilaca i priređivača, kao i predmetne registre, razriješenih inicijala, šifara i pseudonima autora i korišćenih popisa izvora.

Postupci i standardi pri digitalizaciji Crnogorske bibliografije

Za tri decenije intenzivnog rada na projektu CB, ostvareni su impresivni rezultati. Objavljene su 32 knjige u okviru četiri toma, čiji opseg iznosi 15.030 stranica enciklopedijskog formata. U njima je popisano 229.611 bibliografskih jedinica, koje se odnose na inkunabule, paleotipe, knjige, serijske publikacije i priloge iz periodike. Ova baza podataka predstavlja najveći trezor duhovnog života Crne Gore, koji je neophodan instrument za sva naučna i druga istraživanja.

Digitalizovanje retrospektivne bibliografije Crne Gore započeto je skeniranjem cjelokupne građe, pri čemu su skenirane stranice sačuvane u JPG formatu, uz odgovarajući kvalitet za prelistavanje. Od stranica sa registrima, putem programa za optičko prepoznavanje teksta, kreirani su tekstualni fajlovi. Na taj način su stvorene mogućnosti za razne vrste pretraživanja i ispisa, a baza i instalirani programski alati istovremeno služe zadovoljenju korisničkih zahtjeva, kao i redakciji od strane bibliografa.

Jezici koji se koriste za unos, pretragu i prikazivanje bibliografije su Perl, PHP, Javascript, a tip baze je MySQL. Prezentacija je organizovana na dva načina – u onlajn i DVD formatu.

Kod onlajn prezentacije moguća je pretraga baze, a kod DVD prezentacije navigacija je riješena preko odabira registra i pratećih tabela početnih slova unutar registra. Pretraga i sortiranje prilagođeni su ćiriličnom pismu bibliografije. U oba vida prezentacije omogućeno je jednostavno pretraživanje, tako da se od izabranog pojma lako dolazi do broja jedinice. Broj jedinice, dalje, preko linka, vodi do skenirane strane na kojoj je traženi zapis.